De Scheldekaaien worden weer onderdeel van Antwerpen

De Scheldekaaien van Antwerpen staan een grote transformatie te wachten. Dit is nodig omdat de kaaimuur in de Schelde instabiel is, de Sigmawaterkering niet meer aan de actuele eisen voldoet en de Scheldekaaien toe zijn aan vernieuwing. Met deze grondige ingrepen is Antwerpen in de toekomst beter beschermd tegen overstromingen en worden de Scheldekaaien weer een bruisend onderdeel van de stad.

De Schelde is een belangrijke rivier voor Antwerpen en Vlaanderen. Al in de middeleeuwen kwam de stad langs de rivier tot ontwikkeling en zorgde de haven voor een economische bloei. Met het project Scheldekaaien wordt het langgerekte gebied van zeven kilometer aangepakt om de veiligheid en aantrekkelijkheid van de stad Antwerpen te vergroten. Hierbij wordt het gebied opgesplitst in zeven deelgebieden. “Aanleiding voor het project waren drie problematieken: de instabiele kaaimuur (1), een te lage waterkering (2) en het verlaten gebied van de Scheldekaaien (3),” vertelt Koen Segher, projectingenieur van het masterplan Scheldekaaien.

De stabilisatie van de kaaimuur

Eind 19e eeuw werd een 5,5 kilometer lange kaaimuur in de Schelde gebouwd. Maar tijdens de bouw werd al snel vastgesteld dat de muur niet stevig stond. De ingenieurs in die tijd hebben met de bouw te weinig rekening gehouden met de bovenste, overgeconsolideerde kleilaag en het verschil in waterstand door de getijden ten opzichte van het grondwater. Hierdoor wordt de kaaimuur richting de Schelde geduwd. De toestand werd op sommige stukken zo kritiek dat er dringend actie nodig was om de kaaimuur te stabiliseren.

Het verhogen van de waterkering

Na de overstroming in Antwerpen in 1976 is er een waterkering van 1,35 meter hoog langs de kaaien gebouwd. Deze waterkering biedt echter door klimaatverandering en de zeespiegelstijging onvoldoende bescherming in de toekomst. Koen: “De waterkering moet uiteindelijk 2,25 meter hoog worden. Dit is bijna een soort Berlijnse muur die je creëert tussen de Schelde en Antwerpen. Terwijl de stad juist meer connectie wil met de rivier. Daarom werken we samen met de stad om die nieuwe waterkering zoveel mogelijk te integreren in het nieuwe openbare domein, waardoor die hoogte niet als een barrière voelt. Het is de balans zoeken tussen enerzijds de stad beschermen tegen het water, en anderzijds de band tussen de stad en het water versterken.”

De herinrichting van de Scheldekaaien

Na het noordwaarts opschuiven van de havenactiviteiten, zijn de Scheldekaaien verlaten geraakt. Daar ligt voor de stad nu de mogelijkheid om dat gebied te herontwikkelen. In samenwerking met de stad en een architectenbureau is in 2010 het masterplan Scheldekaaien opgesteld. Koen: “Dit is een verzameling richtlijnen voor de zeven deelgebieden. Die zone van zeven kilometer ligt langs verschillende wijken van Antwerpen, met elk hun eigen karakteristieken, wensen en noodzaken. Daarvoor hebben we een beroep gedaan op een groot participatietraject waarbij de inwoners hun ideeën konden uitspreken. Al die input is verzameld en samen met de resultaten uit vele technische studies is daar het masterplan Scheldekaaien uitgekomen.”

Een specifieke aanpak per deelzone

Voor elk van deze ingrepen wordt er per deelgebied gekeken naar een passende uitvoering. Zo verschilt de kaaimuurstabilisatie enorm per gebied. Koen: “Per deelgebied kijken we hoe de kaaimuur het beste gestabiliseerd kan worden. We kiezen stelselmatig het beste concept en werken deze uit.” In 2014 is de stabilisatie van de kaaimuur begonnen. “We stabiliseren altijd eerst de kaaimuur omdat dat het fundament is waarop je verder moet bouwen. Als dat gerealiseerd is kan de waterkering en het openbaar domein gerealiseerd worden.” Ook bij de waterkering wordt per deelgebied gekeken wat het beste past. Koen: “Voor ons is het cruciaal dat de stad zoveel mogelijk beschermd wordt tegen overstromingen. Bij voorkeur passen wij daarom een vaste waterkering toe, die ten alle tijden op die plaats staat.” Maar voor het centrumdeelgebied wenst men zo weinig mogelijk obstakels om naar de Schelde te kunnen wandelen. Na risicoanalyses en onderzoeken is er hier besloten om deels en onder specifieke voorwaarden, een mobiele waterkering te realiseren die alleen aanwezig is bij gevaar. Voor andere deelgebieden wordt bijvoorbeeld gekeken naar een parkgebied met niveauverschillen om de waterkering te realiseren. Of zelfs bestaande gebouwen op de kaaivlakte betrekken bij de waterkering. Koen: “Zo zijn we op een creatieve manier op zoek naar de beste en meest passende manier om de hoge waterkering te realiseren.” Vanuit de richtlijnen van het masterplan wordt er per deelgebied een detailontwerp opgemaakt. “Deze leggen we nog altijd voor aan de inwoners van de desbetreffende wijk voor vragen of suggesties. Het enthousiasme is altijd heel groot geweest. De Antwerpenaar ziet ook de mogelijkheden en zegt: ’De kaaien worden terug van ons’.”

In de prijzen gevallen

Het gebied Sint-Andries en Het Zuid van de Scheldekaaien al voor de helft gerealiseerd. Koen: “We hebben de waterkering hier op een meer organische manier gecreëerd. Hierdoor komen de inwoners graag naar het gebied en wordt de verbondenheid met het water versterkt.” De ontwikkeling van het gebied is in 2020 bekroond met de Prijs Publieke Ruimte. Koen: “Het was een hele mooie bevestiging dat we zaken die uitdagend zijn om te combineren en elkaar soms tegen lijken te spreken, toch goed hebben uitgevoerd.”

Vooruitblik

Nu, eind 2021, is ongeveer 50% van de totale kaaimuur gestabiliseerd. Het masterplan volgt de planning van het Sigmaplan en moet in 2030 volledig gerealiseerd zijn. Koen: “Het is leuk om te zien hoe alles nu stap voor stap gerealiseerd wordt. Je ziet mensen er echt naartoe gaan en ervan genieten. Dat is echt een drijfveer om verder te gaan met de volledige realisatie.”

Interessant? Deel de pagina!